PARTNER PORTALU
  • BGK

Samorząd terytorialny w II RP. Model tymczasowy trwał przez 15 lat

  • Michał Wroński    11 listopada 2017 - 11:19
Samorząd terytorialny w II RP. Model tymczasowy trwał przez 15 lat
Uroczystości rocznicowe pod pomnikiem Józefa Piłsudskiego, jednego z twórców II RP. (fot. Jakub Szymczuk / KPRP)

O trudnych początkach samorządu terytorialnego w II RP, modelach jego funkcjonowania i relacjach z władzą centralną rozmawiamy z dr hab. Pawłem Cichoniem z Katedry Historii Administracji i Myśli Administracyjnej Uniwersytetu Jagiellońskiego.




• Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przez długi czas funkcjonowały równolegle cztery porządki prawne określające funkcjonowanie samorządów terytorialnych.
• Organizację samorządu gminnego i powiatowego zunifikowała w skali całego kraju – poza województwem śląskim – dopiero tzw. ustawa scaleniowa z 1933 r.
• Władze centralne w pierwszych latach istnienia II RP uważały, że są ważniejsze sprawy dla państwa niż porządkowanie od razu kwestii samorządowych.

***********

Odzyskanie niepodległości było dla Polaków w 1918 r. spełnieniem marzeń o własnej państwowości, ale było też wyzwaniem. II RP powstała z ziem wchodzących wcześniej w skład Niemiec, Rosji i Austro-Węgier, a zatem odziedziczyła trzy różne modele organizacji państwa. Jakie to miało przełożenie na funkcjonowanie ówczesnych samorządów?

Jeśli chodzi o tzw. Kongresówkę, to na jej terenie w okresie okupacji niemieckiej i austrowęgierskiej podczas I wojny światowej utworzony został samorząd, który miał przede wszystkim wyręczyć władze okupacyjne w zarządzaniu sprawami lokalnymi, ale pod ścisłym nadzorem niemieckich i austriackich władz cywilnych. Wzorowany był on na rozwiązaniach pruskich, co wynikało z założenia okupantów, że po zwycięskim zakończeniu wojny, ziemie te wcielone zostaną do Rzeszy lub do nowo utworzonego państwa pozostającego pod ich zwierzchnictwem. W momencie odzyskania niepodległości na tych ziemiach konieczne stało się jednak wprowadzenie od zera nowego niezależnego samorządu, gdyż wcześniej, czyli przed I wojną światową, w czasie zaboru rosyjskiego na tych terenach prawdziwego, nowoczesnego samorządu nie było, poza gminą wiejską, która istniała od 1864 roku.

Czyli tam nie było możliwości odwoływać się do czegokolwiek?

I dlatego właśnie tam najwcześniej rozpoczęły się prace związane z wprowadzeniem samorządu terytorialnego. Już w listopadzie 1918 r. wydane zostały przepisy dotyczące samorządu gminnego odnośnie gmin wiejskich, a w grudniu odnośnie gmin miejskich. Również w grudniu 1918 r., a następnie w lutym 1919 r. – zostały wydane przepisy dotyczące ordynacji powiatowej i wkrótce zostały też powołane władze powiatowe. Można zatem powiedzieć, że w tej części kraju samorząd określały polskie przepisy. Oczywiście nie korzystały z dziedzictwa państwa przedrozbiorowego na tym terenie, czyli rozwiązań rosyjskich. Korzystały natomiast z pewnych rozwiązań pruskich, które były najlepsze w kontekście sprawności administracji lokalnej. Później te przepisy zostały również rozciągnięte na tereny województw kresowych.

A jak to wyglądało na ziemiach wchodzących poprzednio w skład Niemiec i Austro-Węgier?

Galicja od lat 70-tych XIX wieku korzystała z bardzo szerokiej autonomii, także tej dotyczącej samorządu gminnego i powiatowego, stąd te przepisy – pochodzące z 1866 roku - zostały utrzymane, w niewielkim tylko stopniu były zmodyfikowane. Co ciekawe, nadal obowiązywał m.in. system kurialny w wyborach gminnych. Dodano jedynie czwartą kurię, umożliwiając udział w wyborach ludziom niepłacącym podatków i nieposiadającym żadnego wykształcenia. Podobnie wyglądała sprawa z samorządem powiatowym i miejskim w Galicji – tam również w dalszym ciągu generalnie obowiązywały przepisy austriackie. Jeśli idzie natomiast o tereny byłej dzielnicy pruskiej, to tamtejsze rozwiązania były najbardziej dojrzałe i sprawne, więc również co do zasady zostały utrzymane. W przypadku gmin wiejskich ich ustrój określała ustawa z 1891 roku, w przypadku samorządu miejskiego z 1853 roku., zaś samorządu powiatowego przepisy pochodzące z 1828 oraz z 1872 r., uzupełnione rozporządzeniem ministra byłej dzielnicy pruskiej z 1921 r. Ciekawostką jest to, że na ziemiach byłego zaboru pruskiego funkcjonował też samorząd wojewódzki, który zastąpił dawny samorząd prowincjonalny.







×
KOMENTARZE (0)

Artykuł nie posiada jeszcze żadnych komentarzy.