"Posiłek w szkole i w domu". Zabrakło pieniędzy na doposażenie i organizację stołówek

"Posiłek w szkole i w domu". Zabrakło pieniędzy na doposażenie i organizację stołówek
W 2019 r., jak i w 2020 r. z dożywiania skorzystało nieco ponad 1 milion osób. (fot. Koefbac, CC BY-SA 4.0 /wikipedia)
Na realizację programu „Posiłek w szkole i w domu” w latach 2019-2023 przewidziano w sumie aż 2,75 mld zł z budżetu państwa. W pierwszych dwóch latach program w pełni zaspokajał potrzeby w dożywianiu. Zabrakło jednak pieniędzy na doposażenie czy organizację stołówek – wynika z kontroli Najwyższej Izby Kontroli.
  • Najwyższa Izba Kontroli przyjrzała się realizacji programu "Posiłek w szkole i w domu".
  • Program rząd przyjął w 2018 r. , a jego realizację zaplanowano na lata 2019-2023. Zastąpił program "Pomoc państwa w zakresie dożywiania".
  • W pierwszych dwóch latach program w pełni zaspokajał potrzeby w dożywianiu, lecz wsparcie związane z doposażeniem czy organizacją stołówek zyskało zaledwie 18 proc. zgłoszonych szkół.

Jak przypomina NIK, program „Posiłek w szkole i w domu” składa się z trzech modułów.

Celem pierwszego i drugiego modułu pozostaje zapewnienie posiłków dzieciom, uczniom i młodzieży oraz objęcie pomocą osób dorosłych, zwłaszcza starszych, chorych, niepełnosprawnych i samotnych. W ramach tych modułów można dostać wsparcie w jednej z trzech form: posiłek, świadczenie pieniężne na jego zakup lub żywności oraz świadczenie rzeczowe (produkty żywnościowe). Trzeci moduł zakłada doposażenie, a także poprawę standardu i organizacji stołówek lub jadalni w szkołach.

Na realizację w latach 2019-2023 przewidziano aż 2,75 mld zł - tj. po 550 mln zł w każdym roku (510 mln zł na moduły 1 i 2 oraz 40 mln zł na moduł 3). Na te zadania gminy otrzymują dofinansowanie z budżetów wojewodów oraz z rezerwy celowej budżetu państwa. Wymagany jest też samorządowy wkład własny.

W przypadku modułu 1 i 2 jest to 40 proc. przewidywanych kosztów realizacji zadania, chociaż na wniosek wójta, burmistrza lub prezydenta miasta poziom ten można obniżyć do 20 proc. Dla modułu 3 to co najmniej 20 proc. kosztów realizacji zadania.

Ponad milion osób skorzystało z pomocy

W latach 2019-2020 w całej Polsce na wcielenie w życie modułów 1 i 2 wydano w sumie prawie 1,3 mld zł, z czego dotacje z budżetu państwa stanowiły prawie 70 proc. (ponad 888 mln zł), a środki własne gmin - ok. 30 proc. (niecałe 385 mln zł).

Wydatki z budżetu państwa to ok. 87 proc. kwoty zaplanowanej w ustawach budżetowych - czyli rzeczywiste potrzeby w dofinansowaniu posiłków były w tym okresie mniejsze niż pierwotnie zakładano.

Mniej wydanych posiłków, więcej zasiłków

Zdaniem NIK w kontrolowanym okresie realizacja modułów 1 i 2 programu była właściwie koordynowana przez właściwego ministra ds. zabezpieczenia społecznego. Wsparcie świadczono również w czasie epidemii COVID-19. NIK zwraca jednak uwagę, że pieniądze na pokrycie owych kosztów uruchamiano z rezerwy celowej budżetu państwa po terminie określonym w harmonogramie programu. Wynikało to m.in. z faktu, że ministerstwo zbyt późno przekazywało wojewodom informację o przyznanej na ten cel kwocie dotacji z rezerwy celowej.

Zarówno w 2019 r., jak i w 2020 r. z pomocy w ramach dożywiania skorzystało nieco ponad 1 milion osób. Najczęściej udzielaną formą pomocy był zasiłek celowy, czyli świadczenie pieniężne na zakup posiłku lub żywności. Łączny koszt tych świadczeń wyniósł niemal 787 mln zł. W 2019 r. skorzystało z nich prawie 722 tys. osób, a w 2020 r. już ponad 820 tys. zainteresowanych.

W ocenie Izby większe wykorzystanie zasiłku celowego w 2020 r. wynikało przede wszystkim ze zmniejszenia liczby dzieci i młodzieży korzystających z posiłku - w związku z pandemią.

Znacznie mniej pieniędzy – bo niecałe 455 mln zł – przeznaczono na wydawanie posiłków. W latach 2019-2020 z tej formy pomocy skorzystało odpowiednio ponad 442 tys. i ok. 350 tys. osób objętych Programem. Najrzadziej stosowaną formą pomocy w ramach Programu było świadczenie rzeczowe w postaci produktów żywnościowych. W latach 2019-2020 otrzymało je średnio nieco ponad 4 proc. osób korzystających z programu.

 Za mało pieniędzy na stołówki

Na realizację zadań w ramach modułu 3 (doposażenie, poprawę standardu i organizacji stołówek) w latach 2019-2020 gminy jako organy prowadzące szkoły przeznaczyły w sumie ok. 101 mln zł, z czego z budżetu państwa ponad 77 mln zł. Gminy zapewniły wkład własny na poziomie 24 proc.

Zainteresowanie tym modułem było bardzo duże. W latach 2019-2021 wnioski o udzielenie dofinansowania w ramach tego modułu złożyło rocznie średnio blisko 1700 organów prowadzących i dotyczyły one ok. 4 tys. szkół. Jednak ze względu na wykorzystanie dostępnej puli środków wsparcie w danym roku otrzymało maksymalnie 30 proc. organów prowadzących oraz nie więcej niż 18 proc. szkół.

 

NIK negatywnie oceniła sposób, w jaki minister ds. oświaty i wychowania monitorował działania w ramach modułu 3 programu oraz oceniał ich efekty. Prowadzony monitoring sprowadzał się przede wszystkim do analizowania sprawozdań za lata 2019-2020.

Weryfikacja danych zawartych w sprawozdaniach była jednak, zdaniem Izby, prowadzona nierzetelnie, część sprawozdań zawierała bowiem błędy. Szef resortu edukacji nie dokonywał wymaganej ewaluacji modułu 3 Programu oraz nie analizował uwag zgłaszanych przez wojewodów dotyczących problemów i barier przy jego realizacji. 

Gminy zgłaszały wątpliwości co do rodzaju wydatków, jakie mogą być ponoszone w ramach modułu 3 Programu, a pomimo to nie opracowano wytycznych z jednolitą interpretacją zasad oceny wniosków w przypadku ujęcia w nich tzw. „ukrytego wydatku majątkowego”.

W konsekwencji poszczególne województwa bardzo różnie podchodziły do oceny wniosków o udzielenie wsparcia finansowego, np. w województwie dolnośląskim kuratoryjny zespół ds. oceny odmówił wsparcia finansowego 31 szkołom z uwagi na tzw. „wydatek majątkowy” lub „ukryty wydatek majątkowy”.

Natomiast część województw stosowała podejście bardziej liberalne i akceptowała wnioski o dofinansowanie zakupu oddzielnych elementów do pieca do obróbki cieplnej nieprzekraczających 10 tys. zł. Tymczasem łączny koszt takiego pieca z poszczególnymi elementami kosztował znacznie powyżej tej kwoty.

Czytaj też: Kontrola NIK obnażyła stan polskiej edukacji

Komputer na wyposażeniu stołówki?

Większość zadań wojewodów związanych z modułem 3 wykonywali właściwi kuratorzy oświaty. W imieniu wojewodów koordynowali oni realizację Programu w danym województwie. W latach 2019-2021 czterech kuratorów objętych kontrolą zawarło z gminami w sumie 330 umów. Przewidziane w tych umowach dofinansowanie wyniosło łącznie ok. 28,3 mln zł.

Największe wsparcie w latach 2019-2020, zgodnie z przyjętymi w przepisach prawa limitami, otrzymało województwo mazowieckie – prawie 16,2 mln zł, a wsparcie pozostałych województw objętych kontrolą nie przekraczało 4,5 mln zł.

NIK zwraca uwagę, że zespoły ds. oceny działające w skontrolowanych kuratoriach oświaty z własnej inicjatywy ponownie sprawdzały wnioski gmin o udzielenie wsparcia finansowego pod względem ich kompletności i prawidłowości, mimo że nie miały wprost określonego takiego obowiązku. Okazało się, że część gmin złożyła wnioski zawierające niepełne lub błędne dane (np. wydatki niekwalifikowalne), a tym samym nie dopełniła obowiązku weryfikacji tych danych otrzymanych ze szkół.

W dwóch skontrolowanych kuratoriach oświaty (w Olsztynie i Warszawie) do kosztów obsługi realizacji zadań w ramach modułu 3 Programu zaliczono wydatki rzeczowe, które nie były bezpośrednio związane z obsługą zespołu ds. oceny wniosków.

W Kuratorium Oświaty w Olsztynie za ok. 5 tys. zł zakupiono zestaw komputerowy, telefon i tablet, a w Kuratorium Oświaty w Warszawie wydatkowano prawie 3,5 tys. zł na zakup komputera i monitora. Nabyte przedmioty otrzymali i wykorzystywali pracownicy, którzy ani nie byli członkami zespołu ds. oceny ani nie wykonywali zadań związanych bezpośrednio z jego obsługą. W Kuratorium Oświaty w Warszawie zatwierdzono zaś rozliczenie dotacji jednej z gmin, mimo że ze środków dotacji gmina ta zakupiła sprzęt kuchenny nieobjęty wnioskiem o udzielenie wsparcia finansowego, na łączną kwotę 2 tys. zł.

Tylko jeden wojewoda (warmińsko-mazurski) sprawdził, w jaki sposób podległe mu gminy wykorzystały środki otrzymane w ramach modułu 3 – kontrole przeprowadzone w dwóch gminach w 2019 r. wykazały nieprawidłowości. 

Potrzebna większa kontrola wydatków na szkolne stołówki

NIK zwróciła się do ministra rodziny i polityki społecznej o podjęcie działań umożliwiających terminowe przekazywanie wojewodom środków z rezerwy celowej na pokrycie kosztów realizacji modułów 1 i 2 Programu.

Do ministra edukacji i nauki Izba skierowała natomiast wnioski o zapewnienie skutecznego monitoringu modułu 3 programu, w tym poprzez coroczną ewaluację uwzględniającą analizę zgłoszonych problemów i barier; o zapewnienie jednolitej prezentacji i porównywalności danych wykazywanych w sprawozdaniach z realizacji zadań w ramach modułu 3, składanych przez szkoły, organy prowadzące i wojewodów; a także o przygotowanie wytycznych dotyczących oceny danych przedstawianych przez szkoły, które obejmowane są wnioskami organów prowadzących o udzielenie wsparcia finansowego, w zakresie tzw. „ukrytych wydatków majątkowych”.

Do wojewodów Izba zaapelowała o doprecyzowanie w porozumieniach zawieranych z kuratorami oświaty zasad dotyczących prowadzenia kontroli realizacji zadania u dotacjobiorcy lub w miejscu realizacji zadania.

Niezależnie od opisanych wniosków, NIK zauważa, że w przypadku opracowywania wieloletniego rządowego programu dotyczącego dożywiania na kolejne lata, należy też rozważyć dofinansowanie zadań, w ramach których ponoszone są wydatki majątkowe. W opinii NIK w przypadku niskiego stopnia zaspokojenia potrzeb szkół w organizacji stołówek i miejsc spożywania posiłków w wyniku realizacji modułu 3 Programu, należy rozważyć zwiększenie tego wsparcia w kolejnych latach.

TAGI
KOMENTARZE0

Artykuł nie posiada jeszcze żadnych komentarzy.

Logowanie

Dla subskrybentów naszych usług (Strefa Premium, newslettery) oraz uczestników konferencji ogranizowanych przez Grupę PTWP

Nie pamiętasz hasła?

Nie masz jeszcze konta? Kliknij i zarejestruj się teraz!