PARTNER PORTALU
  • BGK

Samorząd terytorialny w II RP. Model tymczasowy trwał przez 15 lat

  • Michał Wroński    11 listopada 2017 - 11:19
Samorząd terytorialny w II RP. Model tymczasowy trwał przez 15 lat
Uroczystości rocznicowe pod pomnikiem Józefa Piłsudskiego, jednego z twórców II RP. (fot. Jakub Szymczuk / KPRP)

O trudnych początkach samorządu terytorialnego w II RP, modelach jego funkcjonowania i relacjach z władzą centralną rozmawiamy z dr hab. Pawłem Cichoniem z Katedry Historii Administracji i Myśli Administracyjnej Uniwersytetu Jagiellońskiego.




• Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości przez długi czas funkcjonowały równolegle cztery porządki prawne określające funkcjonowanie samorządów terytorialnych.
• Organizację samorządu gminnego i powiatowego zunifikowała w skali całego kraju – poza województwem śląskim – dopiero tzw. ustawa scaleniowa z 1933 r.
• Władze centralne w pierwszych latach istnienia II RP uważały, że są ważniejsze sprawy dla państwa niż porządkowanie od razu kwestii samorządowych.

***********

Odzyskanie niepodległości było dla Polaków w 1918 r. spełnieniem marzeń o własnej państwowości, ale było też wyzwaniem. II RP powstała z ziem wchodzących wcześniej w skład Niemiec, Rosji i Austro-Węgier, a zatem odziedziczyła trzy różne modele organizacji państwa. Jakie to miało przełożenie na funkcjonowanie ówczesnych samorządów?

Jeśli chodzi o tzw. Kongresówkę, to na jej terenie w okresie okupacji niemieckiej i austrowęgierskiej podczas I wojny światowej utworzony został samorząd, który miał przede wszystkim wyręczyć władze okupacyjne w zarządzaniu sprawami lokalnymi, ale pod ścisłym nadzorem niemieckich i austriackich władz cywilnych. Wzorowany był on na rozwiązaniach pruskich, co wynikało z założenia okupantów, że po zwycięskim zakończeniu wojny, ziemie te wcielone zostaną do Rzeszy lub do nowo utworzonego państwa pozostającego pod ich zwierzchnictwem. W momencie odzyskania niepodległości na tych ziemiach konieczne stało się jednak wprowadzenie od zera nowego niezależnego samorządu, gdyż wcześniej, czyli przed I wojną światową, w czasie zaboru rosyjskiego na tych terenach prawdziwego, nowoczesnego samorządu nie było, poza gminą wiejską, która istniała od 1864 roku.

Czyli tam nie było możliwości odwoływać się do czegokolwiek?

I dlatego właśnie tam najwcześniej rozpoczęły się prace związane z wprowadzeniem samorządu terytorialnego. Już w listopadzie 1918 r. wydane zostały przepisy dotyczące samorządu gminnego odnośnie gmin wiejskich, a w grudniu odnośnie gmin miejskich. Również w grudniu 1918 r., a następnie w lutym 1919 r. – zostały wydane przepisy dotyczące ordynacji powiatowej i wkrótce zostały też powołane władze powiatowe. Można zatem powiedzieć, że w tej części kraju samorząd określały polskie przepisy. Oczywiście nie korzystały z dziedzictwa państwa przedrozbiorowego na tym terenie, czyli rozwiązań rosyjskich. Korzystały natomiast z pewnych rozwiązań pruskich, które były najlepsze w kontekście sprawności administracji lokalnej. Później te przepisy zostały również rozciągnięte na tereny województw kresowych.

A jak to wyglądało na ziemiach wchodzących poprzednio w skład Niemiec i Austro-Węgier?

Galicja od lat 70-tych XIX wieku korzystała z bardzo szerokiej autonomii, także tej dotyczącej samorządu gminnego i powiatowego, stąd te przepisy – pochodzące z 1866 roku - zostały utrzymane, w niewielkim tylko stopniu były zmodyfikowane. Co ciekawe, nadal obowiązywał m.in. system kurialny w wyborach gminnych. Dodano jedynie czwartą kurię, umożliwiając udział w wyborach ludziom niepłacącym podatków i nieposiadającym żadnego wykształcenia. Podobnie wyglądała sprawa z samorządem powiatowym i miejskim w Galicji – tam również w dalszym ciągu generalnie obowiązywały przepisy austriackie. Jeśli idzie natomiast o tereny byłej dzielnicy pruskiej, to tamtejsze rozwiązania były najbardziej dojrzałe i sprawne, więc również co do zasady zostały utrzymane. W przypadku gmin wiejskich ich ustrój określała ustawa z 1891 roku, w przypadku samorządu miejskiego z 1853 roku., zaś samorządu powiatowego przepisy pochodzące z 1828 oraz z 1872 r., uzupełnione rozporządzeniem ministra byłej dzielnicy pruskiej z 1921 r. Ciekawostką jest to, że na ziemiach byłego zaboru pruskiego funkcjonował też samorząd wojewódzki, który zastąpił dawny samorząd prowincjonalny.





REKLAMA




×
KOMENTARZE (0)

Artykuł nie posiada jeszcze żadnych komentarzy.




Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.