PARTNER PORTALU
  • BGK

Samorząd przed 1 września 1939 roku. Co z niego zostało?

  • Tomasz Jakubowski    1 września 2019 - 06:00
Samorząd przed 1 września 1939 roku. Co z niego zostało?
Rok 1934. Uczestnicy zebrania władz samorządowych - wójt gminy Kompina i sołtysi z pobliskich wsi (Fot. NAC)

To, jak wygląda samorząd obecnie, zawdzięczamy politykom dwudziestolecia międzywojennego. To właśnie na przełomie 1918 i 1919 roku rząd wydał dekrety wprowadzające w życie demokratyczny samorząd szczebla gminnego i powiatowego. Choć mogłoby się wydawać, że 1 września 1939 roku wraz z wybuchem II Wojny Światowej wieloletnia praca tysięcy samorządowców poszła na marne, dziś wiemy już, że tak się nie stało.




  • Przed 1 września 1939 roku w kraju postawiono fundamenty Polski samorządowej.
  • Przed nowym rządem w nowej, wolnej Polce stanęło zadanie wprowadzenia lokalnej samorządności.
  • Samorząd terytorialny wprowadzany był stopniowo, część rozwiązań stosowanych jest do dziś.

Żeby zrozumieć ogrom pracy, jaką wówczas wykonano, trzeba sobie uzmysłowić, że sto lat temu statystyczny Polak pracował na roli, a nie w fabryce, a warunkiem lepszego lub gorszego życia był nie tyle pieniądz, co liczba koni w gospodarstwie. Sporą część tego, jak wyglądała polska wieś (oraz polska mentalność) opisał Edward Redliński w swoich powieściach (m.in. „Konopielce”). I choć autor pokazuje wiejski świat w krzywym zwierciadle (do tego tuż po II WŚ), dostrzec można tu, z jakimi trudnościami spotykali się urzędnicy administracji (także lokalnej, którzy stopniowo wprowadzali własny, prawie zupełnie nowy samorząd terytorialny.

Wrogie administracje

Pamiętać należy również, że wprowadzano go na terenie odrodzonego państwa, na którym funkcjonowały już różnie skonstruowane (i zwykle wrogo nastawione) administracje poszczególnych państw zaborczych.

W zaborze rosyjskim, czyli Królestwie Polskim przed I wojną istniał szczątkowy samorząd wiejski - gminy zbiorowe obejmujące po kilka wsi, z których każda tworzyła tzw. gromadę z własnymi władzami - samorządem gromadzkim.

Zabór pruski miał trzy samorządowe szczeble - gmina (zwykle jedna wioska lub miasto), powiat i prowincja. W gminie równorzędne istniały rada miejska i magistrat. W powiecie istniała funkcja starosty, prowincje zaś miały swoje Sejmy Prowincjonalne (odrębne od administracji rządowej) z Marszałkami na czele oraz dyrektorem wszystkich starostów (tzw. Starostą Krajowym).

Zabór austriacki miał Sejm Krajowy, który wydawał ustawy w sprawach kraju, i który wybierał Wydział Krajowy – organ wykonawczy i nadzorczy samorządu. Na poziomie gmin następował spory chaos - samorządy gminne miały ustroje zależne od krajów koronnych, np. w Galicji nie było rozróżnienia gmin wiejskich i miejskich.

Krok za krokiem

Po I wojnie pojawił się problem "jaki samorząd?". Były różne koncepcje -  od podziału Polski na 71 ziem federacyjnych, przez koncepcję samorządu istniejącego tylko na poziomie powiatowym i gminnym aż do PPS-owskiej koncepcji tzw. samorządu uspołecznionego. Jednak to, co łączyło wszystkie koncepcje, to decentralizacja władzy, także decentralizacja terytorialna oraz uporządkowanie i zorganizowanie administracji.

Minęło jednak wiele miesięcy, zanim nastąpiło ujednolicenie zasad ustrojowych w państwie. Ostatecznie zdecydowano się na przeniesienie na cały kraj rozwiązań przyjmowanych dla ziem byłego zaboru rosyjskiego.

Jeśli mielibyśmy wymienić jakiś jeden najważniejszy okres dla wprowadzenia samorządności w Polsce, byłby to przełom 1918 i 1919 roku. To w tym czasie rząd wydał dekrety wprowadzające demokratyczny samorząd szczebla gminnego i powiatowego na terenie byłego Królestwa Polskiego (czyli rady miejskie i gminne oraz sejmiki powiatowe, które powstawać miały w wyniku wyborów pośrednich - wybierane przez członków rad gminnych i miejskich).

Od wójta do wojewody





REKLAMA




×
KOMENTARZE (0)

Artykuł nie posiada jeszcze żadnych komentarzy.

Drodzy Użytkownicy!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych przetwarzamy Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.